6098 sayılı TBK m.177-182 + m.179-182
Cezai Şart ve Pey Akçesi
Sözleşmesel cezai şart (penal clause), pey akçesi (kapora), cayma akçesi ve cezayi şartın aşırılığı uyuşmazlıkları: TBK m.182 indirim talebi, ifa ile birlikte talep ve müspet zarar ile karşılaştırma.
Cezai Şart ve Pey Akçesi Nedir?
Cezai Şart (TBK m.179), sözleşme taraflarının, asıl borcun ifa edilmemesi veya gereği gibi ifa edilmemesi halinde ödenmesi kararlaştırılan bedeldir. Tazminat hesabını basitleştirir, ifa baskısı oluşturur ve sözleşmesel disiplini güçlendirir. Pey Akçesi (Kapora — TBK m.177) ise sözleşme kurulurken karşı tarafa verilen "sözleşmenin kurulduğunu ispat edici bedel"dir; aksine anlaşma yoksa iade edilir veya bedele mahsup edilir.
Cezai Şart Türleri (TBK m.179-181): (1) Seçimlik Cezai Şart (TBK m.179/1): Alacaklı, ya ifayı ya cezai şartı talep eder; ikisini birlikte talep edemez. Klasik tip: Sözleşmeden cayma cezası. (2) Birlikte Talep Edilen Cezai Şart (TBK m.179/2): Alacaklı hem ifayı hem cezai şartı isteyebilir. Şart: Açıkça kararlaştırılmış olmalı veya sözleşmeden anlaşılmalı. Klasik tip: Geç teslim cezası (gecikme tazminatı). (3) Dönme Akçesi / Cayma Cezası (TBK m.179/3): Taraflardan biri sözleşmeden çekilirse karşı tarafa ödenecek bedel. (4) Sözleşmeden Cayma Akçesi: TBK m.178 — özel düzenleme; cayma hakkının karşılığı.
Pey Akçesi vs Cezai Şart Farkı: Pey Akçesi: Verme zamanı sözleşme akdi anı; (a) Sözleşme kurulursa: Bedele mahsup veya iade. (b) Veren cayarsa: Pey akçesini kaybeder. (c) Alan cayarsa: İki katı iade eder (TBK m.177/3). Cezai Şart: (a) Sözleşme akdi sonrası vukubuna bağlı; (b) Sadece ihlal halinde ödenir; (c) Asıl borç ihlal edilmezse hiç ödenmez. Cayma Akçesi (TBK m.178): (a) Tarafın sözleşmeden cayma hakkının karşılığı; (b) Sözleşme yapıldığında verilir; (c) Cayma halinde geri istenemez.
Cezai Şart Uyuşmazlık Çeşitleri
- Aşırı Cezai Şart İndirim Talebi (TBK m.182)Hakim ya da arabulucu hakkaniyete aykırı buluyorsa indirim yapar; tacir defi şart.
- Cezai Şart TahsiliSözleşmesel ihlalde otomatik işler; alacaklı doğrudan talep edebilir, zararı ispat zorunlu değil.
- Asıl Borçla Birlikte Talep İhtilafıİfa + cezai şart birlikte talep edilebilir mi? Sözleşme yorumuna bağlı.
- Aşkın Zarar İspatıTBK m.180 — cezai şartı aşan zarar varsa ispat ederek ek tazminat talep edilebilir.
- Geçersiz Cezai Şart KlozlarıAsıl borç geçersiz, hukuka aykırı, ahlaka aykırı; cezai şart da geçersiz (TBK m.182).
- Pey Akçesi İade / İki Katı TalebiCayma halinde tek katı kaybedilir; karşı taraf cayarsa iki katı talep edilir.
- İş Sözleşmesinde Cezai Şart Sınırı4857 SK — işçi aleyhine cezai şart sınırlı; karşılıklılık şartı.
- Tüketici Sözleşmesinde Cezai ŞartTKHK m.5 — haksız şart denetimi; tüketici aleyhine aşırı klozlar geçersiz.
Cezai Şart İndirim Davası Süreci
- Sözleşme ve Cezai Şart Analizi
Cezai şartın türü (seçimlik/birlikte/dönme), tutarı, sözleşmedeki amacı, ihlal şartları incelenir. Borçluyu zorlama oranı + asıl borcun değeriyle karşılaştırma.
- Hakkaniyete Aykırılık Tespiti
TBK m.182 ölçütleri: (a) Asıl borç ile cezai şart oranı, (b) Borçlunun ekonomik durumu, (c) Alacaklının uğradığı gerçek zarar, (d) Borçlunun kusur derecesi, (e) Cezai şartın ödenmesi durumunda yıkıcı sonuç.
- İndirim Defi (Tacir Olmayan)
Borçlu, alacaklının cezai şart talebi üzerine hakkaniyet defi ileri sürer. Mahkeme/arabulucu re'sen indirebilir; ancak tacirler aleyhine indirim mümkün değil (TTK m.22).
- Bilirkişi Hesabı
Mali bilirkişi: (a) Alacaklının gerçek zararı, (b) Asıl borç miktarı, (c) Cezai şart oranı, (d) Sektör emsalleri, (e) Hakkaniyet/oran değerlendirmesi.
- Zorunlu Arabuluculuk
Ticari/tüketici uyuşmazlıklarında dava şartı; 3-6 hafta. Tarafların indirim oranında genelde anlaşma sağlanır.
- Mahkeme Kararı — İndirim Oranı
Tipik oranlar: (a) Konut/küçük sözleşme: %30-50 indirim. (b) Ticari sözleşme (tacir-tacir): İndirim YOK. (c) Tüketici sözleşmesi: %50-80 indirim. (d) İş sözleşmesi: %50+ indirim yaygın.
- Ödeme veya Tahsilat
İndirilmiş tutar üzerinden ödeme; alacaklı tarafından icra ile tahsil. Aşkın Zarar İspatı (TBK m.180): Cezai şartı aşan zarar varsa ispat ederek ek talep.
Cezai Şart Hak ve Süre Tablosu
| Konu | Süre / Şart | Yetkili Merci |
|---|---|---|
| Cezai Şart İndirim | Hakkaniyet | TBK m.182 |
| Tacir Aleyhine İndirim | Yok (kural) | TTK m.22 |
| Aşkın Zarar Talep | İspat şart | TBK m.180 |
| Pey Akçesi İade | İki katı | TBK m.177/3 |
| Cayma Akçesi | İade edilmez | TBK m.178 |
| Genel Zamanaşımı | 10 yıl | TBK m.146 |
| Tüketici İndirim Talep | Geniş yetki | TKHK m.5 |
| İş Sözleşmesi Sınırı | Karşılıklılık şart | 4857 SK |
Yargıtay Kararlarından
"TBK m.182 uyarınca cezai şartın aşırı olması halinde hakim re'sen veya talep üzerine indirim yapabilir. Ancak tacirler arasındaki sözleşmelerde TTK m.22 emredici hükmü uyarınca tacir aleyhine cezai şart indirimi yapılamaz. Tacir, basiretli iş adamı sıfatıyla kabul ettiği cezai şartla bağlıdır."
"İş sözleşmelerinde cezai şart, karşılıklılık şartına tabidir. Sadece işçi aleyhine cezai şart hükmü, işveren için aynı veya benzer bir yükümlülük öngörmüyorsa geçersizdir. Eğitim masrafları geri ödeme klozları da hakkaniyet süzgecinden geçer; aşırı tutarlar indirilir."
Dikkat Edilecekler
(1) Tacir Aleyhine İndirim Yok: TTK m.22 — tacirler arasında cezai şart indirimi mümkün değil; sözleşmeyle bağlı kalırsınız. (2) Defi Şart: Mahkeme/arabulucu re'sen cezai şartı indirebilir ama tacir aleyhinde değil; tüketici-bireysel için talep edilmesi gerekir. (3) Pey Akçesi - Cayma Akçesi Karıştırma: Pey akçesi iade edilir; cayma akçesi kayıplı. Sözleşmede net yazılmalı. (4) Birlikte vs Seçimlik: TBK m.179 — sözleşmede açıkça belirtilmemişse seçimlik cezai şart kabul edilir; ifa ile birlikte talep edilemez. (5) Geç Teslim Cezası: Birlikte cezai şart; ifa + ceza birlikte istenebilir. (6) Asıl Borç Geçersizliği: TBK m.182 — asıl borç geçersizse cezai şart da geçersiz. (7) Aşkın Zarar İspat: TBK m.180 — cezai şartı aşan zarar varsa ek tazminat ispat şart; cezai şart minimum. (8) İş Sözleşmesinde Karşılıklılık: 4857 SK — sadece işçi aleyhine cezai şart geçersiz (Yargıtay 13. HD 2023).
Cezai Şart Davası Belge Listesi
Cezai Şart Uyuşmazlığı Dosyası
- Asıl sözleşme (cezai şart maddesi vurgulu)
- Cezai şartın hesap dökümü
- Asıl borcun ifa/ihlal durumu belgeleri
- Ödeme dekontları (pey akçesi)
- Cayma bildirimi (varsa)
- Gecikme/ihlal tarihleri tutanağı
- Alacaklının gerçek zarar belgeleri
- Sektör emsal araştırması
- Borçlunun ekonomik durumu (banka, vergi)
- Hakkaniyet defi dilekçesi
- Vergi ve SGK belgeleri (iş sözleşmesi için)
- Tüketici sıfat belgesi (varsa)
- Tacir sicil kaydı (TTK m.22 değerlendirmesi)
- Yazışmalar (e-posta, ihtarname)
- Vekaletname

